Kennismanagement: herfsttij of nieuwe lente?

drs. Christiaan D. Stam MBA

Enterprise Solutions Guide, 2001

De Hype rond kennismanagement lijkt over te zijn. De bomen die vol in blad hebben gestaan lijken hun kale takken te laten hangen. Of komen er toch weer knoppen aan de ogenschijnlijk dode takken? In dit artikel wordt de afnemende hype geanalyseerd en wordt er verlangend naar een nieuw seizoen uitgezien.

De ontwikkelingen in het vakgebied kennismanagement werden de afgelopen maanden gekenmerkt door enkele opmerkelijke gebeurtenissen. Om te beginnen heeft Kenniscentrum CIBIT z'n naam gewijzigd in CIBIT adviseurs | opleiders, waarmee de directe associatie met het thema kennismanagement wordt losgelaten. Ten tweede heeft het PAO-informatica, ťťn van de belangrijkste aanbieders van opleidingen op gebied van kennismanagement, zich onlangs opgeheven wegens gebrek aan belangstelling voor z'n diensten. Ten derde is, vanwege gebrek aan advertentie-inkomsten, in juni van dit jaar het laatste nummer verschenen van het Vakblad over Kennismanagement. Zijn dit symptomen van een afnemende interesse in het thema? Of is er sprake van een herpositionering? Wat is de invloed van de dalende economische conjunctuur op het vakgebied kennismanagement?
Voldoende vragen om de ontwikkelingen in het vakgebied weer eens op een rijtje te zetten. In dit artikel probeer ik in eerste instantie vat te krijgen op de populariteit en aantrekkingskracht van het thema kennismanagement. Vervolgens geef ik een overzicht van actuele thema's en maak ik een inschatting van het vermogen om zich aan te passen aan de nieuwe economische situatie.

Populariteit van KM

Hoe krijg je vat op de populariteit en aantrekkingskracht van een managementthema, zoals kennismanagement? Aan de hand van drie indicatoren doe ik een poging.
Allereerst heb ik gekeken naar vermeldingen op internet. Een meting van hits doet vermoeden dat kennismanagement in Nederland goed scoort. Niet alleen het absolute aantal hits, maar ook in vergelijking met andere managementthema's, zoals bijvoorbeeld competentiemanagement en performancemanagement scoort kennismanagement goed.

Index aantal hits per thema

Competentiemanagement
Kennismanagement
Kwaliteitsmanagement
Performance management
Risicomanagement
Veranderingsmanagement

24
100
34
19
21
19

TIMEX, augustus 2001

Kanttekening bij deze meting is echter dat kennismanagement een containerbegrip is geworden voor zeer uiteenlopende onderwerpen, variŽrend van HRM tot productontwikkeling. Bovendien heeft de IT-sector een grote claim gelegd op het thema, waardoor het internet wellicht niet het meest aangewezen medium is voor een populariteitstest.

Als tweede graadmeter voor de populariteit heb ik gekeken naar het aantal congressen en opleidingen op gebied van kennismanagement. Mijns inziens geeft dit aan in hoeverre men verwacht dat klanten bereid zijn geld te betalen voor het gedachtegoed.
Wanneer we kijken naar het cursusaanbod, dan scoort kennismanagement redelijk met 7 opleidingen (competentiemanagement: 5, performancemanagement: 3). Wanneer we echter naar het congresaanbod kijken, valt het ronduit tegen. Los van KM-Europe, dat dit jaar in Den Haag plaatsvindt (www.kmeurope.com), lijkt alleen Euroforum dit najaar een kennismanagementcongres te organiseren. Dit steekt schril af tegen het grote aantal congressen van de afgelopen jaren.
De fase van kennismaking met het thema lijkt definitief voorbij. Na de oppervlakkige congressen is er vooral behoefte aan opleidingsprogramma's met diepgang, waarin methodes niet alleen worden gepresenteerd maar ook worden toegepast op de eigen praktijk. Deelnemers willen concrete handvatten voor concrete kennismanagement-uitdagingen.

Enkele KM-opleidingen

Als derde graadmeter voor de populariteit heb ik gekeken naar de mate waarin kennismanagement door adviesbureaus gepromoot wordt als zelfstandig thema. Bij een bezoek aan de sites van enkele adviesbureaus, valt meteen op dat kennismanagement lastig is te vinden, omdat het slechts zelden een vermelding heeft bij de hoofdrubrieken. Vaak vinden we het terug onder HR, soms onder IT, soms helemaal niet. Verder valt op dat de grote adviesbureaus een sterke financieel-bedrijfskundige invulling geven aan het thema door aanduidingen als Value Based Knowledge Management (KPMG), Value Reporting (PWC) en Intellectual Capital (EY).
Hoewel het belang van kennismanagement wordt erkend, wordt 't nauwelijks gepromoot als zelfstandig thema. Los van de gespecialiseerde kennismanagement-adviesbureaus, zoals CIBIT, Triam en Squarewise, lijkt kennismanagement geÔntegreerd te worden in andere thema's.

Samenvattend zou men kunnen zeggen: 'the hype is over'. De oppervlakkige congressen hebben plaatsgemaakt voor opleidingen met meer diepgang, georganiseerd door gespecialiseerde kennismanagement-dienstverleners. Kennismanagement wordt bovendien niet langer nadrukkelijk gepromoot als zelfstandig thema, echter meer en meer geÔntegreerd in andere thema's.

Trends in kennismanagement

De levensvatbaarheid van het thema wordt mijns inziens niet alleen bepaald door de populariteit, maar ook door het potentieel om te vernieuwen. Volgens mij heeft het kennismanagement nooit aan dit vermogen ontbroken. Reeds in 1999 signaleerde ik drie, snel opeenvolgende kennismanagement-golven. Na een eerste IT-gedreven golf, die zich vooral richtte op het vastleggen van kennis, volgde een HR-golf die zich vooral richtte op de ontwikkeling van impliciete, persoonsgebonden kennis. Als derde volgde een accountancy gedreven golf die kennis positioneerde als belangrijkste asset van de organisatie die net als andere activa gewaardeerd moest worden (Stam, 1999). Om grip te krijgen op de actuele thema's heb ik eerst gekeken naar actuele publicaties. Vervolgens naar de uitkomsten van een kennismanagement trendonderzoek.
De huidige Nederlandse top-5 kennismanagement boeken wordt gedomineerd door boeken uit 1997 en is vrij algemeen van aard. De Engelstalige top-5 is actueler en geeft meer inzicht in actuele thema's. Hetzelfde geldt voor boeken die binnenkort verwacht worden. Het zijn vooral thema's als e-learning, innovatie en productiviteit die opvallen. Dit beeld wordt bevestigd door de thema's in tijdschriften, zoals Knowledge Management en e-zines, zoals www.e-kennis.nl, www.gurteen.com en www.skyrme.com.

Nederlandstalige top 5

  1. James Quinn, Intelligente Ondernemingen, 1997
  2. Thomas Davenport en Laurence Prusak, Kennismanagement in de praktijk, 1998
  3. Ikujiro Nonaka en Hirotaka Takeuchi, De KenniscreŽrende Onderneming, 1997
  4. Mathieu Weggeman, Kennismanagement, 1997
  5. Mathieu Weggeman, Kennismanagement: de praktijk, 2000
bron: www.managementboek.nl

Engelstalige top 5

  1. A guide to the project Management Body of Knowledge: 2000 Edition, 2001
  2. Pfeffer, J. and R.Sutton, The Knowing-Doing Gap: How Smart Companies Turn Knowledge into Action, (2000)
  3. Dawson, R. Developing Knowledge-Based Client Relationships, 2000
  4. Dixon, N., Common Knowledge: How Companies Thrive by Sharing What They Know, 2000
  5. Rosenberg, M.J., E-learning: Strategies for Delivering Knowledge in the Digital Age, (2000)
bron: www.amazon.com

Belangrijkste voedingsbodem voor de huidige ontwikkelingen in het vakgebied is mijns inziens de dalende economische conjunctuur. Dit lijkt te worden bevestigd door de onlangs verschenen Top-10 kennis trends van Trend Monitor International.

Als eerste wordt hierin een toename van het belang van ervaring gesignaleerd, hetgeen mijns inziens inspeelt op de ontspanning op de arbeidsmarkt. Naarmate het aanbod toeneemt is het blijkbaar niet kennis, maar ervaring die doorslaggevend is. Kennismanagement-aanbieders spelen hierop in met thema's als storytelling, mentoring en coaching.
Vervolgens signaleren de onderzoekers een integratie van werken en leren. Uitgebreide opleidingen en cursussen waren uitermate geschikt voor de vette jaren '90. In de huidige periode, waarin de broekriem aan moet, zal leren zich verplaatsen naar de praktijk. Learning by doing is niet alleen efficiŽnter gebleken, maar in veel gevallen nog effectiever ook. Kennismanagement-aanbieders spelen hierop in met het thema's als after action review en e-learning. Als derde trend signaleert de Trend Monitor een groeiend belang van alternatieve succesmetingen. In goede tijden gelden groeiratio's en winst als benchmark voor succes. In tijden waarin deze ratio's het af laten weten gaat men (ter inspiratie) op zoek naar nieuwe manieren van meten van succes. Kennismanagement-aanbieders spelen hierop in met het thema Intellectual Capital.
Uit deze drie trends blijkt niet alleen de noodzaak, maar ook het gemak waarmee kennismanagement zich aanpast aan het veranderende economische klimaat. Deze dalende economische conjunctuur zal ook in de komende periode de belangrijkste voedingsbodem blijven. Kijkend naar bovenstaande trends, actuele publicaties en congressen, zal kennismanagement gedomineerd worden door een viertal thema's: innovatie, intellectual capital, productiviteit en (e-)learning.

Innovatie
Innovatie kan worden gezien als ťťn van de belangrijkste drijvende krachten achter het thema kennismanagement. Reeds begin jaren '90 legden Nonaka en Takeuchi een verband tussen kennismanagement en het innovatieve vermogen van Japanse bedrijven. In 1999 wijdde Knowledge Management een themanummer aan Innovatie. Hierin wordt gesteld dat kennis de schakel is tussen informatie en innovatie. Goed kennismanagement bevordert het innovatieve vermogen van organisaties.

Intellectual Capital
Uitgangspunt bij dit thema is enerzijds dat kennis de belangrijkste asset van een organisatie is, anderzijds dat managers over het algemeen alleen aandacht hebben voor datgene wat gemeten wordt. Gevoed door de beurshausse van de jaren '90, die gekenmerkt werd door extreme en onverklaarbare verschillen tussen markt- en boekwaarde, groeide de behoefte aan transparantie met betrekking tot de werkelijke waarde/kracht van ondernemingen. Intellectual Capital is de stroming die invulling probeert te geven aan de zogenoemde immateriŽle of onzichtbare bedrijfsmiddelen, zoals kennis, vaardigheden en ervaring.

Productiviteit
Met productiviteit lijken we het domein van de oude industriŽle economie te betreden. De verbinding tussen productiviteit en kennismanagement is absoluut de verdienste van Peter Drucker (1993), die stelt dat de belangrijkste uitdaging voor het management in de 21ste eeuw de verhoging van de productiviteit van de kenniswerker is. In Nederland zijn het vooral Kessels en Smit (1996) die invulling hebben gegeven aan het thema. De huidige aandacht voor productiviteit richt zich op de specifieke vaardigheden van de kenniswerker. Hierbij moet gedacht worden aan algemene vaardigheden zoals communicatie, samenwerken en creativiteit, maar ook specifieke vaardigheden, zoals cognitieve flexibiliteit, cross border thinking en alliance building.

(e-)Learning
Met betrekking tot leren zie ik twee parallelle stromen. Ten eerste een brede stroom van aandacht voor 'alternatieve' vormen van leren, zoals after action review, peer assist, story telling, dialoque, intervisie, mentoring, coaching en scenario planning. Door inzet van deze instrumenten wordt erkend dat leren niet exclusief plaatsvindt in het klaslokaal, maar ook, of misschien wel juist, in de dagelijkse praktijk.
De tweede stroom betreft een overweldigende aandacht voor e-learning. De nieuwe kijk op leren, in combinatie met internet-technologie geeft de moderne kenniswerker de gelegenheid om anytime, anywhere en just enough te leren. Het lijkt of kennismanagement dit thema volledig omarmt.

herfsttij ťn nieuwe lente!

Op het eerste gezicht lijkt de populariteit van het thema kennismanagement af te nemen. De onheils tekenen waarmee ik dit artikel begon worden bevestigd door het gebrek aan congressen en de geringe mate waarin het thema wordt gepromoot als zelfstandig thema.
Wanneer we er echter dieper in duiken constateren we een levendig vakgebied met een groot vermogen tot vernieuwen. Kennismanagement lijkt zich te hebben ontwikkeld tot een volwassen thema, waarin allerlei disciplines zijn geÔntegreerd. Kennismanagement kan niet langer worden gezien als een op zichzelf staand thema.
Verder blijkt de dalende economische conjunctuur niet zozeer een bedreiging voor het vakgebied, als wel een belangrijke voedingsbodem voor vernieuwing. Kennismanagement leek bij uitstek een thema voor goede tijden. Zodra het economisch wat minder gaat, was het ťťn van de eerste thema's waarop werd bezuinigd, echter het thema is inmiddels zo veelzijdig, heeft zoveel kracht en volume, dat het zich makkelijk lijkt aan te passen aan de nieuwe economische situatie. De herfst gaat direct over in een nieuwe lente.

Christiaan Stam is initiator van Intellectual Capital Services en Programma Manager van de Masterclass Kennismanagement, een samenwerking tussen CIBIT en de Baak, .

Bronnen

© 2001, Intellectual Capital Services